عوامل رشد عقل
70 بازدید
تاریخ ارائه : 11/20/2014 11:18:00 AM
موضوع: اخلاق و عرفان

عوامل رشد عقل

 مطالبی از کتاب گرانسنگ (مفاتیح الحیات) از علامه جوادی آملی در رابطه با  بهداشت روانی وعوامل رشد عقل

بهداشت روان

بهداشت و درمان، چنان که نیاز تن آدمی است، نیاز روان او نیز هست و آیات و روایات برای سلامت روان و آلوده نشدن آن، راهکارهایی بهداشتی ارائه کرده‌اند، چنان‌که برای طهارت از آلودگی، راهکارهایی درمانی نشان داده‌اند.1 بسیاری از احکام الهی برای صیانت و بهداشت جان و خرد‌ آدمی از آلودگی و بیماری است، چنان‌که بخش دیگری از آن‌ها مانند کفارات، طهارت و درمان روح‌آلوده را بر عهده دارند، امیرمؤمنان (ع) می‌فرماید: خدا برای بهداشت عقل، ترک نوشیدن شراب را واجب کرد.2

خدای سبحان که قرآن را شفا معرفی کرده 3، مرض را هم بیان فرموده است، ما بیماری‌های ظاهری و زیان‌های آن را می‌بینیم، اما از زیان‌های بیماری‌های باطنی مانند نگاه حرام و بی‌عفتی و بی‌حجاب بودن و... غافلیم. قرآن فرمود: «فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَّعْرُوفًا»4 پس مبادا در حضور مردان به ناز و نرمی سخن گویید که آن کس که در دلش بیماری است و ایمانش سست است، طمع می‌ورزد؛ همچنین آنان که با بیگانگان در ارتباط‌اند و گوش به آن‌ها سپرده‌اند، بیمار سیاسی و اجتماعی هستند، چنان‌که قرآن فرمود: «فَتَرَى الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ یُسَارِعُونَ فِیهِمْ»5 به همین سبب است که مشاهده می‌شود آنان که در دل‌هایشان بیماری و شک و تردید وجود دارد، برای طرح دوستی با بیگانگان معاند، شتابان به میان آنان می‌روند.

آیات و روایات مربوط به بهداشت روان در دو عنوان عقل و دل ارائه می‌شوند: عقل به معنای منع است و زانوبند شتر را از این رو «عقال» گویند که شتر را از حرکت نابجا باز می‌دارد. عقل در اصطلاح به عقل نظری و عملی قسمت می‌شود. عقل نظری راهنمای اندیشه بشر و عقل عملی راهبر انگیزه اوست.6

عوامل تباهی عقل

مستی شراب: خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، جز این نیست که شراب و قمار و سنگ‌های نصب شده برای قربانی‌ها که مشرکان به آن‌ها تبرک جویند و تیرهای قمار که بت‌پرستان گوشت دام‌ها را با آن‌ها قسمت می‌کنند، همه پلیدی‌هایی هستند که گرایش به آن‌ها برخاسته از وسوسه های شیطان است.7 

امام رضا (ع) فرمود: همانا خدا شراب را از آن رو حرام کرده است که موجب تباهی و تغییر خِردهای نوشندگان آن است.8

مستی گناه: امیر مؤمنان علی (ع) فرمود: بر عاقل است که خود را از مستی ثروت، مستی قدرت، مستی علم، مستی مدح و مستی جوانی نگه دارد، زیرا برای هر یک از این‌ها بوی پلیدی است که عقل را می‌زداید و وقار را کاهش می‌دهد.9

همانگونه که شرابخواری عامل مستی و زوال عقل و تعطیل نیروهای ادراکی آدمی است گناه نیز باعث مستی شدیدتری است که عقل را معزول و انسان را از ادارک سالم محروم می‌کند، 10 از این‌رو نه تنها شراب، بلکه هر مسکری حرام است.

امام موسی کاظم (ع) فرمود: خداوند متعال شراب را به سبب نام آن حرام نکرده است، بلکه آن را سبب پیامد آن حرام کرد، پس هر چیزی که همان اثر و پیامد را داشته باشد شراب است.11

همچنین فرمود: هر کس سه چیز را بر سه چیز مسلط کند گویا به نابودی عقل خود کمک کرده است: 1. کسی که نور اندیشه خود را با آرزوی دراز تاریک کند. 2. کسی که رهآورد حکمتش را با گفتار بیهوده‌اش محو و زایل سازد. 3. آن که نور پندآموزی را با خواهش‌های نفسانی خویش خاموش کند.12

خودپسندی (عُجب): امیرمؤمنان (ع) فرمود: خودپسندی یکی از حسودان خِرد است [و تباهی آن را در پی دارد].13

همراهی با نادانان: حضرت علی (ع) فرمود: هر کس با نادانی همراه شود از عقلش کاسته شود.14

گوش ندادن به نصایح خردمندان: امیرمؤمنان (ع) فرمود: هرکس از خردمندان نشنود عقلش بمیرد.15

بیهودگویی: پیشوای اول شیعیان می‌فرماید: هر کس بیهوده‌گویی بر او چیره شود عقلش تباه شود.16

شوخی فراوان: امیرمؤمنان (ع) فرمود: هر کس زیادی شوخی کند احمق شمرده می‌شود.17

فقر و تنگدستی: باز حضرت در جای دیگری فرمود: پسرم! هر کس گرفتار تنگدستی شود به چهار مصیبت دچار می‌شود: ضعف یقین، کاهش عقل، سستی دین، پررویی (کم حیایی)، پس از فقر به خدا پناه می‌بریم.18

ترک تجارت (بیکاری): امام صادق (ع) فرمود: ترک تجارت کاهنده خِرد است.19

زیاده‌روی در خوردن گوشت: امام رضا (ع) فرمود: مصرف فراوان گوشت حیوانات وحشی و گاو موجب تغییر عقل و سرگشتگی فهم و کندذهنی و فراموشی زیاد می‌شود.20

پرهیز از خوردن گوشت: امام صادق (ع) فرمود: هر کس چهل روز گوشت نخورد اخلاقش بد و عقلش تباه می‌شود.21

عوامل سلامت و رشد عقل

امام علی (ع) می‌فرماید: عقل غریزه‌ای است که با دانش و تجربه فزونی می‌یابد.22 و نیز فرمود: اندیشه فراوان در حکمت، عقل را بارور می‌کند23؛ همچنین فرمود: رها کردن چیزی که برایت سودمند نیست عقلت را کامل می‌کند24.

تأثیر مواد غذایی در رشد عقل

در اینجا به برخی مواد غذایی و اموری دیگر که در رشد و تقویت عقل مؤثر است، اشاره می‌شود:

رسول اکرم (ص) فرمود: از خورشت کدو فراوان استفاده کنید، زیرا موجب رشد مغز و افزایش عقل است.25

امیرمؤمنان (ع) فرمود: حجامت، مایه صحت بدن و قوت عقل است.26

امام صادق (ع) فرمود: هر کس در آغاز روز خود را خوشبو کند خِرَدش تا شب با وی خواهد بود.27

به فرموده امام رضا (ع): سرکه، ذهن را تیز و عقل را افزون می‌کند28 و فرمودند: «به» بخورید، که موجب فزونی عقل است.29

نکته:‌ اجمالاً تأثیر این اعمال و خوراکی‌ها بر افزایش فهم آدمی جای انکار نیست؛ ولی این نکته قابل توجه است که برای سلامت ذهن و تقویت حافظه و رشد فهم عوامل زیادی تأثیر دارند که تغذیه مناسب یکی از آن‌هاست چنان‌که ممکن است موانع فراوانی در کار باشد که از اثرگذاری خوراکی‌ها و عوامل پیش گفته جلوگیری کنند، بنابراین آنچه در این گونه احادیث مطرح می‌شود حکمی کلی و عمومی نیست تا همگان را در هر موقعیت و وضعیتی در بر گیرد و هر نوع بیماری جسمی یا روحی آنان را شامل شود، بلکه تأثیر این خوراک‌ها و اعمال به شرایط و موانع مربوط، بستگی دارد.

پی‌نوشت‌ها:

1- مراحل اخلاق در قرآن، ص69

2- نهج‌البلاغه، حکمت 252

3- سوره اسراء آیه 82

4- سوره احزاب، آیه 32

5- سوره مائده، آیه 52

6- شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، ص119

7- سوره مائده، آیه 90

8-  عیون اخبار الرضا ع، ج 2، ص 98؛ وسائل الشیعه، ج 25، ص 329

9- غرر الحکم، ص66

10- تسنیم، ج2، ص336

11- الکافی، ج6،ص 412

12- الکافی، ج1، ص17

13- نهج‌البلاغه، حکمت 212

14- کنزالفوائد، ج1، ص199، بحارالانوار، ج1، ص160

15- همان

16- غررالحکم، ص222

17- همان

18- جامع الاخبار، ص 110

19- الکافی، ج5، ص148

20- مستدرک الوسائل، ج16، ص458

21- بحارالانوار، ج 63، ص 72؛ ر.ک: المحاسن، ج2، ص465

22- غررالحکم، ص53

23- تحف‌العقول، ص364

24- غررالحکم، ص 477

25- بحارالانوار، ج59، ص297

26- کتاب الخصال، ص611

27- الکافی، ج6، ص 510 -511

28- الکافی، ج6، ص329

29-مکارم الاخلاق، ص172؛ بحارالانوار، ج63، ص 176.

http://www.farsnews.com/printable.php?nn=13910417001289

http://nasimemarefat.parsiblog.com/

وبگاه نسیم معرفت درخدمت شما